Koniec okresu programowania funduszy unijnych na lata 2004-2006 sprzyja wstępnemu podsumowaniu sprawności pozyskiwania i absorpcji środków przez inwestorów. Ostatnie dwa lata pokazały, że dotacje z Unii otwierają nowe możliwości finansowania rozwoju polskich przedsiębiorstw zwiększając znacząco poziom ich innowacyjności. Jednak typowe podejście przedsiębiorcy do planowania finansowania inwestycji nie zawsze pozwala mu zrealizować wariant najlepszy i najtańszy. Aby to zmienić, konieczne jest planowanie struktury finansowania już w fazie koncepcyjnej projektu.

Wady i zalety, czyli doświadczenia ostatnich dwóch lat
Jak wynika z obserwacji, w ciągu dwóch ostatnich lat, skuteczność w pozyskiwaniu dotacji nie zawsze odpowiadała wysokiemu zainteresowaniu ze strony przedsiębiorców nowymi instrumentami wsparcia (np. 2.2.1., 2.3., 2.4. SPO WKP). Inwestycje musiały bowiem odpowiadać szeregowi kryteriów programowych, nierzadko abstrakcyjnym i trudnym do spełnienia w praktyce, jak np.: wysoki poziom innowacyjności stosowanych rozwiązań technologicznych, wzrost zatrudnienia, pozytywny wpływ inwestycji na środowisko naturalne, czy wpływ na budowę społeczeństwa informacyjnego. Dodatkową przeszkodę stanowiła skomplikowana procedura aplikacyjna – wysokie wymagania formalne, złożoność dokumentacji i wielość załączników, a także brak możliwości wprowadzania poprawek czy uzupełniania braków.
Co więcej, beneficjenci często nie zdawali sobie sprawy z tego, że z pozyskaną dotacją wiąże się konieczność utrzymania rezultatów inwestycji i własności zakupionych środków trwałych przez 5 lat po zakończeniu realizacji projektu. Taki wymóg powoduje, że planowana inwestycja traci w znacznym stopniu na elastyczności. Inwestor ma bowiem znacznie utrudnioną możliwość zmiany parametrów inwestycji, jak też mniejszą możliwość reakcji na ewentualne zmiany rynkowe. Jednakże mimo konieczności zmierzenia się z skomplikowaną i wielomiesięczną procedurą aplikacyjną nie można zapominać o pozytywach. Przede wszystkim, za podstawową zaletę funduszy strukturalnych należy uznać efektywne poszerzenie katalogu źródeł finansowania realnie dostępnych dla polskiego przedsiębiorcy. Co więcej, wraz z pojawieniem się możliwości finansowania inwestycji poprzez środki unijne, banki i inne instytucje finansowe uelastyczniły własną ofertę produktową, np. dając możliwość zaciągnięcia kredytu pomostowego pod przyszłą dotację. Jednocześnie, w porównaniu z najbardziej popularną formą pozyskiwania kapitału jaką jest kredyt bankowy, dotację cechuje bezzwrotność oraz stosunkowo niski koszt pozyskania i jej obsługi. Należy jednak podkreślić, iż korzyść wynikająca z obniżenia kosztów pozyskania kapitału przez inwestora dzięki skorzystaniu ze środków publicznych, w porównaniu do wysokich kosztów kredytu, ma szansę zaistnieć wyłącznie w przypadku wdrożenia profesjonalnego zarządzania pozyskiwaniem funduszy unijnych.

O czym należy pamiętać starając się o dotację
Potencjalni beneficjenci najczęściej zapominali o tym, że dotacja jest refundacją poniesionych kosztów i to pod warunkiem, że zostaną one uznane za kwalifikowane i rozliczone przez instytucję finansującą. Zakładając zatem, że zwrot części poniesionych wydatków inwestycyjnych następuje dopiero po ukończeniu inwestycji, w celu utrzymania płynności finansowej konieczne jest zapewnienie projektowi bieżącego finansowania. Oczywiście, możliwe są również płatności cząstkowe po realizacji określonego etapu inwestycji, ale zawsze dotyczyć to będzie kosztów faktycznie poniesionych, tj. udokumentowanych zapłaconą fakturą czy rachunkiem.
Inną kwestią jest rozbieżność w postrzeganiu i ocenie projektu z jednej strony przez przedsiębiorcę, a z drugiej przez urzędnika przyznającego dotację. Przy czym, o ile inwestor skupia się głównie na osiągnięciu założonego celu ekonomicznego, to urzędnik co do zasady bada poziom realizacji określonych celów społeczno-gospodarczych, m.in. wpływ inwestycji na zmniejszenie bezrobocia, czy podniesienie jej poziomu technologicznego.
Należy pamiętać również o wspomnianej już konieczności zapewnienia trwałości projektu na wielu płaszczyznach, co oznacza m.in. obowiązek zachowania własności środków trwałych, czy stanu zatrudnienia w przedsiębiorstwie jeszcze przez 5 lat po zakończeniu inwestycji. Jest to bowiem okres, w którym możemy spodziewać się kontroli naszego projektu przez tzw. Instytucję Wdrażającą dany instrument wsparcia. W sytuacji, gdy w czasie kontroli jednej z uprawnionych instytucji okazałoby się, że przykładowo maszyny zakupione w ramach projektu zostały sprzedane i nie zostały zastąpione przez środki trwałe o takim samym zastosowaniu, a poziom zatrudnienia to nie zakładane 30 osób tylko 25, wtedy będziemy zmuszeni do zwrotu wypłaconej dotacji wraz z odsetkami.

Kiedy i jak planować strukturę finansowania
Zgodnie z naszymi obserwacjami, najczęstszym błędem popełnianym przez inwestorów przy rozpoczęciu starań o pozyskanie bezzwrotnego finansowania, jest brak opracowania całościowej koncepcji finansowania projektu, z odpowiednim montażem w takiej strukturze środków publicznych. Praktyka pokazuje tymczasem, że przygotowanie kompleksowego planu finansowania inwestycji już na etapie wstępnych analiz technologii i rynku, i przy zastosowaniu metodologii przyjętej w sektorze zarządzania ryzykiem, ułatwia pozyskanie dotacji oraz pozwala na zoptymalizowanie wykorzystania środków. Co więcej, tym sposobem można uniknąć dostosowywania inwestycji do wymogów poszczególnych dotacji, a w konsekwencji do zmiany parametrów planowanej inwestycji tylko i wyłącznie w celu spełnienia kryteriów wybranego instrumentu wsparcia.
W przeciwnym razie, gdy nasze finansowanie będzie montowane ad hoc, nawet jeżeli inwestycja uzyska wsparcie, problemy wnioskodawcy rozpoczną się w momencie realizacji i rozliczania projektu, gdyż zostanie on zmuszony spełnić te założenia i wskaźniki, do których zobowiązał się w dokumentacji aplikacyjnej. Stąd też dodatkowym zadaniem jest rzetelne przygotowanie dokumentacji aplikacyjnej, tak aby rozliczenie uzyskanego wsparcia nie było drogą przez mękę - gdy np. założymy trudne do osiągnięcia wskaźniki - a jedynie czystą formalnością.
Istotną rolę w prawidłowym przeprowadzeniu projektu inwestycyjnego, od momentu fazy koncepcyjnej do momentu rozliczenia dotacji, ma do odegrania doradca posiadający doświadczenie i wiedzę nie tylko w „pisaniu wniosków”, ale również i w zakresie kompleksowej obsługi inwestycji, w tym również odnośnie zarządzania ryzykiem. Na koniec dodajmy, że dotację należy traktować jako bonus za dobre opracowanie projektu, a nie jako podstawowe źródło finansowania rozwoju przedsiębiorstwa, bez którego nie będziemy w stanie zrealizować inwestycji. Bowiem tylko prawidłowo i realistycznie zaprojektowana struktura finansowania inwestycji nie załamie się i pozwoli na realizację projektu nawet w przypadku nieotrzymania wsparcia.
Magdalena Michalska
Monika Kwiatek
JSW Consulting Polska